Haiku King Kuran - Aida Aguas
pitunan nasi
manene mikapali
mibwang sambulat
(Dagdag ning Misulat/Author's Note: Pilan ku neng aldo pisulat-sulat ini anti neng journal ning alala ku. E ke apaparla karing palimbagan aptas ding kabalen, neng migaganaka kung kesa keng pasalamatan de at paulagan ding mapilan, mapikun la pa deng pilan. Dapot ing sinabi nang Michelle Obama karing anak tinagun White House king Pamagmasusi king Black History Month; "If you know your History, then your parents are doing thier job." memye sikan lub a parala kune. Ing sanese nang Ginung Juan Mercado ngeni dikil kang Corky Trinidad memye sala king timbang at ulaga da ding kwentu ku.http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/columns/view/20090217-189602/In-memoriam)
INTERNATIONAL RULE OF LAW AT DEMOKRASYA
Metung ya ining alala't pamigunam ning metung dinanas king pamanuldu nang Marcos. Isipisipan nala ding sangkan ning Panyatung Panganabu ning Kabyayan. Nang kebalwan na't pamitayid ning kapalalwan upaya at pamanbali-ala karing Batas ning Bansa at Yatu? Bakit ing Lalawigan Kapampangan megi yang malati nang larawan ning Pilipinas king pamanlakad ning Gubiernung Pankapuluaan?
Ing mayayakit Kapampangan ngeni, agpang karing ababasa anti yang misasakitan ustu ing Executive a salusungan nang Pamunuan Amung Ed Panlilio. Pauli ding pamisanmetung king Legislative a Batasan Panlalawigan, pamunuan ning Bisi Gobernador. Sukat mipansinan ining balamu conflict ning Local Governemt Code a mayayakit. Lalto yang mag-twas ing Timbangan na ning Sikanan king Pampanga. Ngana kaya payang Senador Aquilino Pimentel, Jr. king malilyaring ini? Milako ne ing Balance of Power Kapampangan? Ding ausan vocales ilang manalakaran karing memalen. Nung ila ngan kayabe ne ing Vice-Governor kasalunggat la karing buri nang daptan ning Executive, buri nang sabyan nita ding Memalen Kapampangan salunggat la ngan king Gobernador? Vocal, (Board Members ning Sangunian Panlalawigan) lang meyaus pauli ning ila ding swala ra ding memalayan.
DITAK KASALESAYAN NING RULE OF LAW
Kapilan pa ing Sadyang Matas Ukum Isagani Cruz simbitla na ing kapanwalan da kang George Washington ding kayanib karing ginawa king Pun Batas ning Amerika. Balu tamung ing Amerika yang pipanalumpakan ning Pun Batas a malambat nang matutuki Pilipinas kaybat nitang megawa Malolos. Tutu itang sinabi nang Ukum Cruz a maragul la tiwala (ding kerakalan a anak pa king idad a mibansagan ngening) Founding Fathers ning Bansang Amerika kang Pamunung Washington. Ya, i Washington ing minyawad mika-Pun Batas o Constitution ya ing Amerika. "Influence is not goverenment", nganang migsalita ketang ala la pang Pun Batas ding tau Amerika. Pauli na ning salita nang yan, ding pilan a dake ning lugal Amerika peparla lang ketawan da king metung pamitagmung e ra man balu o inaus Constitutional Convention. Dakal karela anak la pa. Nung kwanan ya kanu ing average tsa 30 la mu idad. Dapot ing pekamatwa 80 ya, i Benjamin Franklin.
Ding kayabe keng pamagawang Pun Batas at king pamanalakad ning Republikang Demokrasyang Pamaalan ning Amerika, agya mang ngana pin Ukum Cruz a i James Madison e ne piganakan magpalalu sikanan i Washington; ding Igpang Menalakad Amerika, malwalas la lawe king daratang pang panaun. Ala lang buring maging binang masikan. I Franklin metung yang mengilag a malyaring ing metung a Presidenting maburi king Gera o Pamiabnu yang diling manyaus Labanan o Gera king Amerika. Anya ngeni kaylangan ya pang mayun ing Batasan bayu ya makyabe gera o lumusub aliwang lugal ing Bansang ayni. Kanita e ra balu nung ausan deng Hari o Reyna ing Pamuntuk. Dapot neng ing Kahariaan ning England yang sangkan ning Revolution ali ya mibalaus ini.
Maragul at malambat deng pisabyan ampon pegaralan nung makananu yang e binang maging masikan ing Sangang Batasan o Legislative Branch ning tatalakad dang Pamaalan. Tutu reng pekaisip mayinggat nung makananung ing Batasan ali ne patwag ing Executive ampo ing Judicial Sanga. Balamu lakwas deng ikit makatakut manyolung sikanan ing Batasan. Neng ini kawangis ning manyolung sikanan a Executive, malyari neng lakwas siran ing panga-talakad ning Republika't Demokrasya.
Misan o makaladwa karing Pamitagisan Salita, Alalan i Sarah Palin kitnan de nung nanu ing kabaldugan at katungkulan ning Bisi Presidenti Amerika. Ing pekibat na anti na mong sinabing ing Bisi Presidenti ning Amerika atalan nala ding gagawang batas Congresu king obra ra. I Joe Biden a malambat nang Senador at metung a abogadung minyambut king pamilaban dang Palin, mesala nang agyang Senate President ya ing Bisi Presidenti ning Amerika Congresu, ini ala yang Sikanan Panbatasan, nung e mu patye kaylangan yang mamatad panga- patas ning panalal Munikalang Batas o tie breaker king pamagbotung munikalang batas Senadu. Labag ya king Separation of Powers a anti nang kaladwa ning Demokrasya itang sinabi nang Sarah Palin. Anya pin mekad lakwas yang mesambut.
Milagru Philadelphia
King Philadelphia merapat ing Pangatabas ning Ugis Pamaalan ning Amerika, mayayus milagru karing talamlat o historians. Karin mitalakad ing Balance of Power, Checks and Balances at Separation of Powers. King sakit ning delanan da karing British ampo ning Revolution, ding Menalakad king maging Union ning Amerika pekapihu rang ala nang paylalu upaya king Lugal da.
Dapot king Pampanga, bakit makanyan ing pamaglakad ning Gubiernu? Magbabo pin itang sinabi nang Alexis de Tocqueville a tyranny of numbers? Pangadi king tukyan la ding bilang da ding taung kakatawanan da ding mambatas kesa karing ditak taung masikanan o karing pansariling pamalak. Anya pin sa meyaus lang Vocales, Vocis, neng ila ing swala ning Balen.
Dinan lang ulaga at pakamal ding diwa ning Demokrasyang pigmulan ding Bayaning Kapampangan Filipinu. Nung ali na sukat mung mirinan lutas ini, bayu ya manabu ing piglaban da ding kekatang Nunu at Bayani. Dakal la ding mitayang biye bangkanita malaya tang mamaala king sarili. Panalangin ing ini e ra alako ding pilan mung masikanan at manyolung upaya. Di Rizal, Mabini, ding kabalen tamung : del Rosario, Alejandrino, Bonifacio,Tolentino, at dakal pa - memagaral memamasa karing myayalwang Malayang Bansa Yatu bang italakad ken king kekatamu.
Dakal a mangabyasa Pampanga at Pilipinas, mangutang ku mu neng akakit mangasayang ing pamikatagun pasulungan ya ing Balen karing dakal mangalating pamigagagagang tatakap karing tune rang pake ding Batas.
"Influence is not government", anya mekidwang yang Constitution nung nu karin ya makaratuk ing Rule of Law ing Pekamumunang Pangulu ning Amerika, George Washington. Bukas, Ka-22 Ning Pebreru, Aldo ne ning keyang Kebaytan !